Fiński filozof Frank Martela przekonuje, że generatywne systemy SI spełniają warunki wolnej woli – a więc powinny mieć też kompas moralny. Artykuł skłania do refleksji nad tym, jak projektować sztuczną inteligencję w sposób odpowiedzialny.

Współczesny świat traktuje dostęp do informacji jako oczywistość. Wystarczy kilka kliknięć, by przeszukać zasoby globalnej wiedzy. Jednak na długo przed tym, jak Vannevar Bush opisał maszynę Memex, a Tim Berners-Lee stworzył World Wide Web, w Brukseli żył człowiek, który nie tylko przewidział cyfrową rewolucję, ale próbował ją zbudować przy użyciu papieru i telegrafu. Nazywał się Paul Otlet.

Wizjoner z Brukseli

Urodzony w 1868 roku Paul Otlet był belgijskim prawnikiem, bibliografem i pacyfistą. Wraz z Henrim La Fontaine’em, późniejszym laureatem Pokojowej Nagrody Nobla, dzielił utopijne przekonanie, że powszechny dostęp do wiedzy jest kluczem do światowego pokoju. Wierzył, że wojny wynikają z nieporozumień i braku informacji, a uporządkowanie dorobku intelektualnego ludzkości pozwoli uniknąć konfliktów w przyszłości.

Aby zrealizować ten cel, Otlet porzucił karierę prawniczą i poświęcił się bibliografii. Nie interesowało go jednak samo gromadzenie książek. Rozumiał, że tradycyjna książka jest niewystarczającym nośnikiem informacji w dynamicznie zmieniającym się świecie. Skupił się na „dokumencie” – pojęciu, które rozszerzył na zdjęcia, filmy, nagrania dźwiękowe, a nawet schematy.

Mundaneum: analogowe Google

Dziełem życia Otleta i La Fontaine’a było Mundaneum oraz stworzony w 1895 roku Uniwersalny Repertuar Bibliograficzny (RBU). Była to gigantyczna baza danych, która w szczytowym momencie (kwiecień 1934 roku) liczyła ponad 15 milionów fiszek bibliograficznych.

System ten działał jak analogowa wyszukiwarka internetowa. Już w 1896 roku uruchomiono płatną usługę informacyjną. Użytkownik z dowolnego miejsca na świecie mógł wysłać zapytanie pocztą lub telegrafem (np. o historię Egiptu czy budowę mostów). W Brukseli pracownicy ręcznie przeszukiwali katalogi, kopiowali odpowiednie karty i odsyłali je do pytającego. Choć dziś wydaje się to powolne, w tamtych czasach była to rewolucja w dostępie do danych.

System ten był tak nowatorski, że w 1900 roku otrzymał nagrodę na Wystawie Światowej w Paryżu, a współcześni badacze nazywają go często „papierowym Internetem”.

Proroctwo „Elektrycznych teleskopów”

Geniusz Otleta objawił się w pełni w jego opus magnum z 1934 roku – „Traité de documentation” (Traktat o dokumentacji). To w tej pracy belgijski wizjoner wyprzedził swoją epokę o dziesięciolecia.

Otlet przewidział powstanie technologii, którą nazwał „elektrycznymi teleskopami”. Opisał system, w którym:

• Ludzie będą mogli czytać teksty wyświetlane na ekranach w swoich domach, siedząc wygodnie w fotelach.

• Dostęp do wiedzy będzie zdalny i natychmiastowy, obejmujący nie tylko tekst, ale i obraz oraz dźwięk.

• Dokumenty będą ze sobą powiązane w sieć, tworząc coś, co dziś nazywamy hiperłączami.

• Powstanie „ruchomy obraz świata” – wirtualna kopia rzeczywistości, stale aktualizowana.

Otlet zaprojektował nawet stację roboczą dla badaczy, zwaną „Mondothèque”, która miała integrować radio, telewizję, telefon i mikrofilmy, stając się w istocie pierwowzorem komputera osobistego.

Upadek Miasta Świata

Ambicje Otleta sięgały jeszcze dalej. Marzył o stworzeniu „Cité Mondiale” (Miasta Światowego) – neutralnego centrum wiedzy i współpracy międzynarodowej. Do współpracy przy tym projekcie zaprosił słynnego architekta Le Corbusiera, który w 1928 roku stworzył plany futurystycznego kompleksu w Genewie.

Niestety, historia obeszła się z Otletem brutalnie. Rząd belgijski, w obliczu kryzysu gospodarczego lat 30., wycofał finansowanie dla Mundaneum. Ostateczny cios zadali naziści. Podczas II wojny światowej niemieckie wojska zajęły budynek Mundaneum, niszcząc tysiące skrzyń z bezcennymi zbiorami, aby zrobić miejsce na wystawę sztuki III Rzeszy. Otlet, pacyfista i internacjonalista, zmarł w zapomnieniu w 1944 roku, widząc ruinę swojego życiowego dzieła.

Dziedzictwo

Przez dekady Paul Otlet był postacią zapomnianą. Dopiero rozwój internetu sprawił, że badacze historii technologii odkryli go na nowo. Dziś widzimy w nim nie tylko ekscentrycznego kolekcjonera, ale przede wszystkim proroka ery informacyjnej.

Jego wizja – że cała wiedza ludzkości powinna być dostępna dla każdego, w dowolnym miejscu i czasie – ziściła się na naszych oczach. Kiedy następnym razem wpiszesz hasło w wyszukiwarkę, warto wspomnieć belgijskiego prawnika, który marzył o tym samym, mając do dyspozycji jedynie papier, atrament i niezachwianą wiarę w potęgę wiedzy.

Źródła: 

Mundaneum History, 

CKZiU Mrągowo, 

Gwallter, 

Zarębska Honorata. (2010). Śmiałe pomysły Paula Otleta - belgijskiego naukowca, twórcy informacji naukowej. "Nowa Biblioteka" (2010, nr 2, s. 83-96)